Οικόσημο

Η Σαλεσιανή Αδελφότητα στον κόσμο

Το σαλεσιανό οικόσημο

Το σαλεσιανό οικόσημο είναι ένα από τα πιο σημαντικά σημεία της ταυτότητας της Σαλεσιανής Αδελφότητας. Δεν είναι μόνο ένα θεσμικό έμβλημα ούτε ένα απλό διακριτικό ένταξης: είναι μια οπτική σύνθεση του χαρίσματος του Don Bosco, του πνευματικού του προγράμματος και της αποστολής που έχει εμπιστευθεί στους Σαλεσιανούς μέσα στην Εκκλησία και στον κόσμο.

Μέσα από τα σύμβολά του, το οικόσημο εκφράζει την καρδιά της σαλεσιανής κλήσης: να ζει κανείς για τον Θεό και για τους νέους, ιδιαίτερα τους πιο φτωχούς και εγκαταλελειμμένους, σύμφωνα με το ρητό που διάλεξε ο Don Bosco: Da mihi animas, cetera tolle — «Δώσε μου ψυχές, πάρε όλα τα άλλα».

Η προέλευση του οικοσήμου
Η Σαλεσιανή Αδελφότητα, που ιδρύθηκε από τον Don Bosco στις 18 Δεκεμβρίου 1859, δεν είχε αρχικά επίσημο οικόσημο. Τα πρώτα χρόνια, για τη σφραγίδα της Εταιρείας, χρησιμοποιούνταν η εικόνα του αγίου Φραγκίσκου της Σαλ, Προστάτη της Αδελφότητας, συνοδευόμενη από μια λατινική επιγραφή που προσδιόριζε την Ευσεβή Σαλεσιανή Εταιρεία. Το ρητό που ίσχυε τότε ήταν: Discite a me quia mitis sum — «Μάθετε από μένα, γιατί είμαι πράος», ευαγγελική αναφορά απόλυτα σύμφωνη με το πνεύμα γλυκύτητας, πραότητας και ποιμαντικής αγάπης που χαρακτήριζε τον άγιο Φραγκίσκο της Σαλ.
Η ανάγκη για ένα επίσημο οικόσημο ωρίμασε το 1884, κατά την ανέγερση της Βασιλικής της Ιεράς Καρδιάς στη Ρώμη, την οποία ο πάπας Λέων ΙΓ΄ είχε εμπιστευθεί στον Don Bosco. Κρίθηκε σκόπιμο να τοποθετηθεί και το σαλεσιανό οικόσημο δίπλα σε εκείνα των ποντιφήκων Πίου Θ΄ και Λέοντος ΙΓ΄. Το πρώτο σχέδιο παρουσιάστηκε στις 12 Σεπτεμβρίου 1884 από τον π. Antonio Sala στο Ανώτατο Συμβούλιο (Capitolo Superiore). Το σχέδιο ήταν έργο του καθηγητή Boidi, διδάσκοντα τεχνικό σχέδιο στο Κολλέγιο Αγίου Ιωάννη του Ευαγγελιστή στο Τορίνο και συνεργάτη των Σαλεσιανών.
Το σχέδιο περιείχε ήδη τα ουσιώδη στοιχεία του σημερινού οικοσήμου: την άγκυρα, τη φλεγόμενη καρδιά, τον άγιο Φραγκίσκο της Σαλ, το αστέρι, το δάσος, τα βουνά, τον φοίνικα, τη δάφνη, το στεφάνι από τριαντάφυλλα, τον σταυρό και το ρητό. Ο Don Bosco παρενέβη προσωπικά σε ορισμένες λεπτομέρειες, αντικαθιστώντας ιδίως το αστέρι στην κορυφή της ασπίδας με έναν ακτινοβόλο σταυρό. Το αστέρι διατηρήθηκε σε μορφή κομήτη, τοποθετημένο πάνω από την καρδιά.
Το επίσημο οικόσημο εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην εγκύκλιο επιστολή του Don Bosco της 8ης Δεκεμβρίου 1885, εορτή της Αμώμου Συλλήψεως της Υπεραγίας Θεοτόκου. Από τότε παραμένει, στην ουσία του, το εραλδικό σημείο της Σαλεσιανής Αδελφότητας.

Γενική σημασία
Το σαλεσιανό οικόσημο συγκεντρώνει σε μία εικόνα τις θεολογικές αρετές, τη μνήμη του Ιδρυτή, την αναφορά στον Προστάτη της Εταιρείας και τον πνευματικό προσανατολισμό της σαλεσιανής αποστολής.
Το αστέρι, η άγκυρα και η καρδιά παραπέμπουν αντίστοιχα στην πίστη, την ελπίδα και την αγάπη. Ο άγιος Φραγκίσκος της Σαλ παραπέμπει στο αποστολικό ύφος της γλυκύτητας και της καλοσύνης. Το δάσος θυμίζει τον Don Bosco και την καταγωγή του. Τα βουνά δηλώνουν την κλήση στην αγιότητα. Ο φοίνικας και η δάφνη υποδηλώνουν το βραβείο που υπόσχεται ο Θεός στη ζωή της πιστότητας, της θυσίας και της αρετής. Το στεφάνι από τριαντάφυλλα θυμίζει την ομορφιά και τους κόπους της αποστολής. Ο σταυρός, τοποθετημένος στην κορυφή, προσανατολίζει τα πάντα προς τον Χριστό, πηγή και ολοκλήρωση της σαλεσιανής κλήσης.

Το αστέρι: η πίστη
Το αστέρι είναι σύμβολο της πίστης, φως που προσανατολίζει την πορεία. Στη χριστιανική παράδοση παραπέμπει στην παρουσία του Χριστού, φωτός του κόσμου και οδηγού της ανθρωπότητας. Στο σαλεσιανό οικόσημο, το αστέρι δηλώνει ότι το εκπαιδευτικό και ποιμαντικό έργο δεν γεννιέται από ένα απλό ανθρώπινο σχέδιο, αλλά από την πίστη στον Θεό και από την επιθυμία να οδηγηθούν οι νέοι στη συνάντηση μαζί Του.

Η άγκυρα: η ελπίδα
Η άγκυρα, τοποθετημένη στο κέντρο της ασπίδας, αντιπροσωπεύει την ελπίδα. Όπως στη ζωή της θάλασσας η άγκυρα εξασφαλίζει σταθερότητα ανάμεσα στα κύματα, έτσι και η χριστιανική ελπίδα στηρίζει την καρδιά στις δοκιμασίες, στους κόπους και στις αβεβαιότητες της ιστορίας.
Για τη σαλεσιανή παράδοση, η άγκυρα θυμίζει ότι η εκπαίδευση είναι πάντοτε μια πράξη ελπίδας: ελπίδας στον Θεό, στους νέους και στο καλό που μπορεί να αναπτυχθεί ακόμη και στις πιο εύθραυστες καταστάσεις.

Η καρδιά: η αγάπη
Η φλεγόμενη καρδιά είναι σύμβολο της ποιμαντικής αγάπης. Παραπέμπει στη φλογερή αγάπη του Χριστού και στην ολοκληρωτική αυτοπροσφορά που χαρακτήρισε τη ζωή του Don Bosco.
Η σαλεσιανή αποστολή δεν γεννιέται πρωτίστως από μια οργάνωση, αλλά από μια καρδιά που φλέγεται για τον Θεό και για τους νέους. Η καρδιά στο οικόσημο εκφράζει μια αγάπη συγκεκριμένη, δραστήρια, εκπαιδευτική και ιεραποστολική, ικανή να γίνεται κοντινή κυρίως σε όποιον είναι φτωχός, μόνος ή εγκαταλελειμμένος.

Ο άγιος Φραγκίσκος της Σαλ
Η μορφή του αγίου Φραγκίσκου της Σαλ θυμίζει τον Προστάτη της Αδελφότητας. Ο Don Bosco θέλησε τα πνευματικά του τέκνα να ονομάζονται Σαλεσιανοί ακριβώς για να παραπέμπουν στην καλοσύνη, τη γλυκύτητα, την υπομονή και την αποστολική αγάπη του αγίου επισκόπου της Γενεύης.
Η πένα και το φύλλο χαρτιού που συνοδεύουν την εικόνα του θυμίζουν επίσης τη σημασία του αποστολάτου του τύπου, του καλού αναγνώσματος και της λαϊκής διάδοσης του χριστιανικού πολιτισμού. Ο Don Bosco απέδιδε μεγάλη αξία στην επικοινωνία και θέλησε και ο γραπτός λόγος να είναι μέσο ευαγγελισμού και εκπαίδευσης.

Το δάσος
Το δάσος, τοποθετημένο στο κάτω μέρος της ασπίδας, παραπέμπει άμεσα στο επώνυμο του Ιδρυτή (στα ιταλικά «bosco» σημαίνει δάσος). Δεν πρόκειται όμως μόνο για μια αναφορά στο όνομα. Παραπέμπει στις ταπεινές και προνοιακές ρίζες του Don Bosco, στην αγροτική του καταγωγή, στην απλότητα της οικογένειάς του και στη συγκεκριμένη ιστορία από την οποία γεννήθηκε η σαλεσιανή αποστολή.
Στο δάσος φυλάσσεται η μνήμη των απαρχών: μια κλήση που ωρίμασε μέσα στη φτώχεια, στην εργασία, στην απλή πίστη και στα όνειρα του Θεού.

Τα βουνά
Τα βουνά που υψώνονται πίσω από το δάσος δηλώνουν τις κορυφές της χριστιανικής τελειότητας προς τις οποίες κάθε Σαλεσιανός καλείται να τείνει. Στη βιβλική και πνευματική παράδοση, το βουνό είναι τόπος συνάντησης με τον Θεό, εικόνα ανάβασης, κάθαρσης και αγιότητας.
Στο σαλεσιανό οικόσημο, τα βουνά θυμίζουν ότι η εκπαιδευτική αποστολή δεν μπορεί να χωριστεί από την πνευματική ζωή. Ο Σαλεσιανός καλείται στην αγιότητα μέσα στην ίδια την καρδιά της αποστολής, ζώντας την αφιέρωσή του ανάμεσα στους νέους και για τους νέους.

Ο φοίνικας και η δάφνη
Ο φοίνικας και η δάφνη, πλεγμένα στη βάση της ασπίδας, είναι σημεία νίκης, πιστότητας, θυσίας και δόξας. Ο φοίνικας παραπέμπει στο μαρτύριο, στην επιμονή και στη νίκη του Χριστού επί του θανάτου. Η δάφνη, αειθαλής, είναι σύμβολο τιμής, ειρήνης και αθανασίας.
Μαζί, δηλώνουν ότι η σαλεσιανή ζωή καρποφορεί όταν προσφέρεται. Η αποστολική γονιμότητα γεννιέται από την πιστότητα, τη θυσία και τη διαθεσιμότητα να αναλώσει κανείς τη ζωή του για το καλό των νέων και για τη Βασιλεία του Θεού.

Το στεφάνι από τριαντάφυλλα
Το στεφάνι από τριαντάφυλλα στην κορυφή της ασπίδας θυμίζει την ομορφιά της σαλεσιανής κλήσης και, μαζί, τις απαιτήσεις της. Μπορεί να διαβαστεί υπό το φως του γνωστού ονείρου της κληματαριάς με τα τριαντάφυλλα: τα τριαντάφυλλα δηλώνουν τη χαρά, την υπόσχεση και τη γονιμότητα της αποστολής· τα αγκάθια θυμίζουν τον κόπο, τη θυσία και την υπομονή που χρειάζονται για να τη ζήσει κανείς με πιστότητα.

Η σαλεσιανή αποστολή είναι φωτεινή και χαρούμενη, αλλά όχι χωρίς σταυρό. Ο Don Bosco διδάσκει να κρατάμε μαζί και τις δύο διαστάσεις: την ομορφιά του δώρου και το τίμημα της αγάπης.

Ο σταυρός
Στην κορυφή του οικοσήμου βρίσκεται ο ακτινοβόλος σταυρός. Δεν είναι ένα απλό διακοσμητικό στοιχείο, αλλά το πνευματικό κέντρο ολόκληρου του εμβλήματος. Όλα τα στοιχεία του οικοσήμου βρίσκουν στον σταυρό το βαθύτερο νόημά τους.
Η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, η σαλεσιανή γλυκύτητα, η εκπαιδευτική αποστολή, η ανάβαση προς την αγιότητα και η προσφορά της ζωής προσανατολίζονται προς τον σταυρωμένο και αναστημένο Χριστό. Ο σταυρός θυμίζει ότι το σαλεσιανό έργο ανήκει σε Εκείνον και από Εκείνον λαμβάνει δύναμη, φως και γονιμότητα.

Το ρητό: Da mihi animas, cetera tolle
Το ρητό Da mihi animas, cetera tolle — «Δώσε μου ψυχές, πάρε όλα τα άλλα» — είναι η υψηλότερη σύνθεση του σαλεσιανού πνεύματος. Ο Don Bosco το θέλησε στο οικόσημο επειδή αναγνώριζε σε αυτό το πρόγραμμα της ζωής του και της αποστολής που εμπιστεύθηκε στα πνευματικά του τέκνα.
Τα λόγια αυτά εκφράζουν την απόλυτη προτεραιότητα της σωτηρίας των ανθρώπων. Ζητούν να τεθούν στο κέντρο οι νέοι, η αξιοπρέπειά τους, η ανθρώπινη και χριστιανική τους ανάπτυξη, ο αιώνιος προορισμός τους. Όλα τα άλλα — κύρος, ανέσεις, προσωπικά συμφέροντα, βεβαιότητες — περνούν σε δεύτερη μοίρα.
Το ρητό δεν είναι μια διακοσμητική φράση, αλλά μια πνευματική παρακαταθήκη. Ορίζει την καρδιά της σαλεσιανής κλήσης: να ανήκει κανείς ολοκληρωτικά στον Θεό για να προσφέρεται ολοκληρωτικά στους νέους.

Η σημερινή αξία του οικοσήμου
Ακόμη και σήμερα, το σαλεσιανό οικόσημο διατηρεί ακέραιη τη συμβολική του δύναμη. Θυμίζει στην Αδελφότητα την προέλευσή της, την ταυτότητά της και την αποστολή της. Καλεί κάθε Σαλεσιανό να ζει με πίστη, ελπίδα και αγάπη· να ακολουθεί τον Χριστό στον δρόμο του σταυρού· να μιμείται την αποστολική γλυκύτητα του αγίου Φραγκίσκου της Σαλ· να φυλάει την καρδιά του Don Bosco· να αναζητά την αγιότητα στην εκπαιδευτική και ποιμαντική υπηρεσία.
Το σαλεσιανό οικόσημο δεν είναι μόνο ένα διακριτικό σημείο. Είναι μνήμη, ταυτότητα και αποστολή. Είναι μια παρακαταθήκη που έχει εμπιστευθεί στην Αδελφότητα και σε όσους μοιράζονται το χάρισμα του Don Bosco: να αναζητούν τις ψυχές, να υπηρετούν τους νέους, να προσφέρουν τα πάντα από αγάπη για τον Θεό.