Παιδαγωγικό σύστημα

Η Σαλεσιανή Αδελφότητα στον κόσμο

Το παιδαγωγικό σύστημα του Don Bosco
Ο Don Bosco δεν έγραψε μια πραγματεία παιδαγωγικής. Εργάστηκε με τους νέους για δεκαετίες, παρατήρησε, διόρθωσε την πορεία του, έμαθε από την εμπειρία. Το παιδαγωγικό σύστημα που φέρει το όνομά του δεν γεννήθηκε πάνω σε ένα γραφείο, αλλά αναπτύχθηκε μέσα από την καθημερινή επαφή με χιλιάδες νέους, πολλοί από τους οποίους προέρχονταν από τον δρόμο, τα εργοστάσια, τις φυλακές. Είναι ένα σύστημα με βαθιές ρίζες στην πραγματική ζωή.

Το Προληπτικό Σύστημα
Ο Don Bosco ονόμασε την εκπαιδευτική του προσέγγιση «Προληπτικό Σύστημα», σε αντίθεση με εκείνο που ο ίδιος αποκαλούσε «κατασταλτικό σύστημα». Η διαφορά είναι απλή αλλά θεμελιώδης: αντί να περιμένει ο εκπαιδευτικός να σφάλει ο νέος για να τον τιμωρήσει, στέκεται δίπλα του εκ των προτέρων, δημιουργεί ένα ευνοϊκό περιβάλλον, προλαμβάνει τις αρνητικές καταστάσεις και συνοδεύει την ανάπτυξη με παρουσία και εμπιστοσύνη.
Το σύστημα αυτό θεμελιώνεται σε τρεις λέξεις: λογική, θρησκεία και στοργική καλοσύνη.
Η λογική σημαίνει ότι κάθε κανόνας, κάθε απαίτηση, κάθε όριο πρέπει να εξηγείται και να γίνεται κατανοητό. Ο εκπαιδευτικός δεν επιβάλλει από ψηλά, αλλά διαλέγεται, αιτιολογεί, πείθει. Ο νέος δεν είναι ένα υποκείμενο προς πειθάρχηση, αλλά ένα πρόσωπο ικανό να κατανοεί και να επιλέγει.
Η θρησκεία δεν πρέπει να νοείται με καθαρά ευσεβιστική έννοια, αλλά ως αναφορά σε μια θεώρηση της ζωής που δίνει νόημα και προσανατολισμό. Ο Don Bosco ήταν πεπεισμένος ότι μια ολοκληρωμένη διαμόρφωση δεν μπορεί να αγνοεί την πνευματική διάσταση: όχι ως εξωτερική υποχρέωση, αλλά ως πρόταση που βοηθά τον νέο να οικοδομήσει την ταυτότητά του.
Η στοργική καλοσύνη είναι ίσως ο πιο χαρακτηριστικός όρος. Δεν σημαίνει απλώς να είναι κανείς ευγενικός ή επιεικής, αλλά να δημιουργεί με τον νέο μια γνήσια σχέση, φτιαγμένη από εκτίμηση, εγγύτητα, ειλικρινές ενδιαφέρον για τη ζωή του. Ο Don Bosco έλεγε ότι δεν αρκεί να αγαπάμε τους νέους: πρέπει κι εκείνοι να το νιώθουν.

Η εκπαιδευτική παρουσία
Ένα από τα πιο συγκεκριμένα στοιχεία του συστήματος του Don Bosco είναι η παρουσία του εκπαιδευτικού ανάμεσα στους νέους. Όχι πίσω από μια έδρα ή ένα γκισέ, αλλά στις αυλές, στα παιχνίδια, στις ανεπίσημες συζητήσεις. Ο Don Bosco ονόμαζε αυτό το ύφος «επιστασία» (assistenza), όχι όμως με την έννοια της επιτήρησης: ήταν μια συμμετοχική παρουσία, που δημιουργούσε σχέση και πρόλαβαινε το κενό μέσα στο οποίο μπορούν να γεννηθούν αρνητικές συμπεριφορές.
Η παρουσία αυτή μεταμορφώνει το εκπαιδευτικό περιβάλλον σε κάτι παρόμοιο με μια οικογένεια: έναν τόπο όπου γνωριζόμαστε, αγαπιόμαστε, βοηθάμε ο ένας τον άλλον.

Ένα σύστημα πάντα επίκαιρο
Σχεδόν δύο αιώνες αργότερα, το Προληπτικό Σύστημα συνεχίζει να εφαρμόζεται σε χιλιάδες σαλεσιανά έργα στον κόσμο. Όχι επειδή έμεινε αμετάβλητο, αλλά επειδή οι θεμελιώδεις αρχές του αντέχουν στην αλλαγή των πλαισίων: η κεντρική θέση της σχέσης, ο σεβασμός για το πρόσωπο, η εμπιστοσύνη στις δυνατότητες ανάπτυξης κάθε νέου είναι αξίες που δεν γερνούν.
Ο Don Bosco είχε καταλάβει κάτι ουσιώδες: ένας νέος που νιώθει ότι τον αγαπούν και τον σέβονται έχει ήδη διανύσει τον μισό δρόμο. Το καθήκον του εκπαιδευτικού είναι να τον βοηθήσει να διανύσει τον άλλο μισό.